Ferhat İLTER
TİSK Genel Sekreter Yardımcısı
TÜRK MESLEKİ YETERLİLİK SİSTEMİ VE İSKOÇYA
MODELİ
"İskoçya’daki mesleki eğitim sisteminin
temel amacı “katma değer yaratan toplum bireyleri oluşturmak”; nihai
amacı ise “istihdam ve rekabet gücü artışı”dır."
5544 sayılı Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) Kanunu’nun, nihayet 21
Eylül 2006 tarihinde TBMM’nce kabul edilmesi hem eğitim, hem de istihdam
alanlarında yeni bir dönemi başlatıyor.
MYK, Ülkemizde Mesleki Yeterlilik Sistemi’nin (MYS) oluşturulmasında,
ilgili kurum ve kuruluşların birlikte çalışmalarıyla işbirliği ilişkilerinin
geliştirilmesinde, mesleki eğitim ve çalışma hayatı arasında işlevsel
bir bağın kurulmasında kilit rol oynayacak. Esasen konunun önemi de
söz konusu bağın kurulmasında yoğunlaşıyor.
MYS, gerek geçmişte TİSK’in de içinde bulunduğu ulusal bir ekibin
yaptığı 250 meslek standardı çalışmasına, gerek Kanun’un kabulüne
dek, yıllardır tartışılıyor olmasına (MEGEP’teki incelemeler hatırı
sayılır boyuttadır) rağmen Ülkemiz için yeni bir konudur. Yapılacak
hazırlık, altyapı ve yönetmelik çalışmaları, gelecekteki uygulamaların
sağlıklı olabilmesi için büyük önem taşımaktadır. Ülkemizin bu konuda
meseleyi sistem yaklaşımıyla, tüm boyutlarıyla görebilen ve belirli
bölümlerinde ihtisaslaşmış çok sayıda uzmanı hızla yetiştirmesi ve
çeşitli ülkelerdeki modellerden ve uygulama deneyimlerinden yararlanması
gerekmektedir.
Milli Eğitim Bakanlığı’nın MYK Kanunu çerçevesinde mesleki eğitim
sistemimizi geliştirmeye yönelik olarak İskoç Modeli’nin esas alınmasına
karar verdiği haberleri 28 Eylül 2006 tarihli gazetelerde yer almıştır.
MEGEP’in 28 Eylül – 6 Ekim 2004 tarihlerinde İskoçya’ya düzenlediği
inceleme ziyaretine katılmış ve edindiğim izlenimleri Kasım 2004 sayımızda
İŞVEREN okurlarına nakletmiştim.
Konunun MYK ile tekrar gündeme gelmesi nedeniyle, söylenenleri büyük
oranda tekrar etmek pahasına bu yazı okurlarımızın değerlendirmesine
sunulmaktadır.
Daha geniş bilgi için, yazıda yararlanılan MEGEP Politika ve Strateji
Grubu Ortak Raporu’na başvurulabilir.
TEMEL YAPI:
Yağmurun ele geçirdiği ülkede eğitim alanı günlük güneşlik görünmektedir.
İskoçya, gelişmiş ve ekonomiye senkronize olmuş eğitim sistemi sayesinde,
ingilizcenin evrensel niteliğinin de katkısıyla, ne zamandır bu sektörden
önemli gelir elde etmekte, dünyanın her yerinden öğrenci çekmektedir.
Şüphesiz, ülke çapında eğitimin üzerine bu denli düşülmesinin diğer
bir kritik nedeni, işsizlikle mücadele kaygısıdır. Ülkede,
eğitimin ancak istihdama ve katma değere dönüşmesiyle anlam ifade
ettiği bilinci hakimdir.
Dolayısıyla, eğitimciler ekonomi ile, ekonomik birimler eğitimle meşgul
hale gelmiş; sonuçta bireylerin ve işçi çalıştıran işletmelerin işlerinden
para kazanabilmek için talep ettiği beceri ve yeterlilik ihtiyaçlarını
esas alan bir eğitim sistemi yaratılmıştır.
Bizim, gereğini sürekli belirttiğimiz “eğitim-istihdam bağlantısının
kurulması” bundan farklı bir şey midir?
Dünyada tutumluluklarıyla tanınan Iskoçlar’ın eğitime ayırdıkları
kaynakların verimliliğini de sonuna kadar sağladıkları anlaşılmaktadır!
Ülkemizde ise işletmelerin eğitimle ilgili yüklü yasal ve mali ödevlerden
sorumlu olmalarına rağmen, nitelikli işgücü sorununu kendi faaliyetleri
ve ilave harcamaları ile çözmek durumunda bulunduklarını; yatırıma
dönüşebilecek kaynakların heba edildiğini hatırlayalım.
İskoç eğitim sistemi, oldukça yalın ve pragmatiktir.
Bir birey, hayatının herhangi bir döneminde yaş sınırı bulunmaksızın
sisteme tekrar dahil olabilir; gerçek yeteneklerini ya da yaptığı
mesleğin artık para etmediğini fark ederek başka bir mesleğin eğitimini
alabilir; mesleğini geliştirmek için eğitim hizmetlerinden yararlanabilir.
Çalışma hayatı, mesleki eğitim ve akademik eğitim arasında sürekli
esnek geçişler kurulmuştur.
Bunu mümkün kılan, bireylerin engellere takılmadan hayat boyu eğitim
olanaklarından yararlanmalarının kamusal politikalarla desteklenmesi;
eğitimin parasız oluşu ve edinilen her yeterliliğin belgelendirilmesidir.
İskoçya’da zorunlu temel eğitim 11 yıl olup, 5-16 yaşlarını kapsar
ve en geç 18 yaşında tamamlanması gerekir. 5-11 yaş arasında ilk
öğretim, 12-16 yaşları arasında ortaöğretim verilir. İlk ve orta öğretimdeki
devlet okullarından yerel yönetimler sorumludur.
İskoçya’da iş yaşamı (meslekler) ile ilgili yeterlilikleri (standartları)
belirleyen, geliştiren, eğitim standartları ve eğitim modüllerini
onaylayan ve geliştiren, eğitim kurumlarını akredite eden, sınav ve
belgelendirmeyi yapan katılımcı ve özerk yapıya sahip İskoç Yeterlilikler
Makamı –SQA bulunmaktadır. Ülke genelinde standart ve kaliteli bir
eğitim sunulabilmesinde bu kurumun çok büyük rolü vardır. SQA tarafından
belirlenen yeterlilikler, seviyeler ve verilen belgeler hem Birleşik
Krallık’ta hem de AB ülkelerinde geçerlidir.
Zorunlu eğitimi bitiren gençlerin önünde üç temel seçenek vardır:
Doğrudan iş hayatına girebilirler. Kişilerin Meslek Okullarında
sunulan kısa ve uzun dönemli eğitimler yoluyla iş hayatı içinde de
niteliklerini artırma olanakları bulunmaktadır. Hatta bu şekilde üniversite
eğitimine geçip lisans diploması sahibi olmak da mümkündür.
İkinci seçenek olarak, 16-17-18 yaşlarında orta öğretimi bitirdikten
sonra Meslek Okullarına başvurabilirler.
İskoçya’da meslek okullarına “kolej”, verilen eğitime “ileri eğitim”
denmektedir.
Meslek Okuluna (koleje) giren genç 1 yıl eğitimden sonra SQA’in Ulusal
Sertifikasına sahip olabilmektedir. Ulusal Sertifika sahibi olanlar
ile 17 ve 18 yaşını bitirip yani orta öğretimin 5. ve 6. sınıflarını
bitirip koleje başlayanlar, 1 yıl okuduklarında Yüksek Ulusal Sertifika,
2 yıl okuduklarında ise Yüksek Ulusal Diploma alma hakkına sahip olmaktadır.
Alınan bu eğitimlerin üstüne istendiği takdirde, 1 yıl daha eğitim
alınarak BA Derecesi, eğitim 1 yıl daha sürerse Üniversite Diploması
elde edilmektedir. Yani meslek okulları belirli branşlarda üniversite
düzeyinde eğitim ve üniversite diplomalarına denk diploma vermektedir.
Yüksek Ulusal Sertifika, Yüksek Ulusal Diploma sahibi olan kişiler
isterlerse yatay geçişle üniversitelerin ikinci ve üçüncü yıllarına
geçiş yapabilmektedirler. Nitekim İskoçya’da bu şekilde mesleki eğitim
alanların yaklaşık %35’i üniversitelere geçiş yapmaktadır. BA Derecesi
alanlar ise üniversitenin 4. yılına geçebilmektedir. Her sertifika
ve diploma düzeyinde kişi isterse eğitiimi bırakıp, sahip olduğu yeterlilikler
ile iş hayatına girebilmektedir. Meslek Okullarına hem yeni mezunlar,
hem de meslek edinmek, mesleğini değiştirmek ya da geliştirmek isteyen
yetişkinler kaydolarak eğitim alabilmektedir.
16 ya da 70 yaşındakiler aynı sınıflarda eğitim almaktadır.
Meslek Okulları kamu hizmeti görmekle birlikte özerktir. Her okul
kendi Yönetim Kurulu eliyle idare edilmekte, Yönetim Kurulu Üyeliklerinin
yarısı kanunen işverenlerden oluşmaktadır. Bu okullar kendi aralarında
yoğun biçimde rekabet etmekte ve hem nitelikli eğitim verme, hem de
kar etme güdüsü ile hareket etmektedirler. Özerkliğe rağmen finansmanın
devlet bütçesinden sağlanması, dikkat çekicidir. Parlamento ve Hükümetin
yetkisi, uzun ve kısa vadeli ulusal öncelikleri belirlemekten ve denetimden
ibarettir.
Mesleki eğitimde modüler ve kredili sistem uygulanmaktadır. Eğitim
modülleri iş yaşamının talepleri doğrultusunda, işletmelerin katkısı
ve onayıyla hazırlanmaktadır. Kolejler bu modüllerden yararlanarak
kendi eğitim programlarını kendileri oluşturmaktadır.
Eğitim programlarının 3 yılda bir yenilenmesi şartı geçerlidir. Böylece,
sistem sürekli olarak işletmelerin ve ekonominin ihtiyaçlarına paralel
biçimde kendini yenilemektedir.
Bilgi yüklemekten çok, bilgiyi beceriye dönüştüren ve yaratıcılığı
teşvik eden eğitim metotları tercih edilmektedir.
Devlet bütçesinden okula aktarılan kaynak, okul tarafından taahhüt
edilen eğitimler tamamlanamadığı ölçüde geri alınır.
Meslek sahibi olmak için üçüncü yol üniversitelerdir. Üniversitelere
girebilmek için mutlaka orta öğretimin 5. ve 6. sınıflarını bitirmiş
olmak gerekmektedir. İyi bir temel gerektiren akademik alanlarda 6.
sınıf mezunu olmak ve SQA tarafından yapılan ulusal sınavda başarılı
olmak önem taşımaktadır. Bu sınav sonucunda alınan puanlara göre UCAS
kişilerin başvurularını almakta ve üniversitelere bildirmektedir.
Üniversiteler kendi tespit ettikleri kontenjanlar, kurallar ve asgari
şartlar dahilinde başvuruları değerlendirmekte ve kabul etmektedir.
Bazen istenilen yeterliliklerde eksiklik görülürse geriye dönülerek
tamamlanması için kişilere fırsat verilmekte, ya da üniversitenin
ilk yılında bazı dersleri fazladan aldırarak istenen seviyeye çıkılması
sağlanmaktadır.
İSKOÇ YETERLİLİKLER KURUMU (SQA)
SQA kamu hizmeti veren, ancak kamu kurumu niteliğinde olmayan özerk
bir kuruluştur. Ülke genelinde iş alemine ve meslek okullarına (kolejlere)
yönelik olarak tüm yeterlilikleri belirleyen tek kuruluştur. SQA;
• yeterlilikler konusunda hükümete tavsiyede bulunmak,
• yeterlilikleri geliştirmek ve güncel tutmak
• yeterlilikleri akredite etmek
• eğitim kurumlarını yeterlilikleri karşılayacak şekilde onaylamak
• yeterliliklerde kalite güvencesini sağlamak
• yeterlilikleri belgelendirmek
fonksiyonlarını yerine getirmektedir.
Ulusal Yeterlilikler modüllerindeki performans üzerinde ulusal düzeyde
anlaşmaya varılmış ölçütlere uygun olarak kolejlerce değerlendirilir
ve onların değerlendirmeleri güvenilirlik ve geçerlilik için bu amaca
yönelik olarak ‘ara bulucular’ istihdam eden SQA tarafından doğrulanır.
Her modülde elde edilen yeterlilikler SQA tarafından verilen İskoçya
Yeterlilikler Sertifikasına kaydedilir. 1999’dan itibaren dış değerlendirme
kademeli olarak İskoçya Genel Mesleki Yeterliliklerinin yerini alan
İskoçya Grup Dereceleri için bir ilave şart olmuştur.
Edinilen yeterlilikler SQA Ulusal Yeterlilikler Sertifikası ya da
İskoçya Grup Derecesi (ya da bazı durumda hala bir İskoçya Genel Mesleki
Yeterliliği) sağlar. İleri eğitim kolejleri tarafından sunulan ileri
seviye dersler Ulusal Yüksek Sertifika ve Diplomaları ile bazı kolejlerde
dereceler sağlar.
SQA’in yönetim kurulu, danışma konseyi, alt komiteleri, yeterlilik
geliştirme grupları bulunmakta ve bu kurulların hepsinde sosyal taraflar
(işçi ve işveren) temsil edilmektedir. Sosyal tarafların kuruma maddi
katkısı bulunmamaktadır.
Hükümet eğitim politikalarını belirlerken SQA’e danışmakta, SQA de
kendi düzenlemelerini hükümetin belirlediği politikalar çerçevesinde
oluşturmaktadır. Gelirlerinin büyük bir bölümü devletten gelmekte,
ancak kendisi de hizmet mukabili gelir elde etmektedir. SQA akredite
ettiği eğitim kurumlarından belirli bir gelir elde etmektedir. Okullara
kayıt olan öğrenciler aynı zamanda bir ana bilgisayar vasıtasıyla
SQA’e de kayıt olmaktadır. Eğitim sonucunda SQA yeterlilik belgesi
alan kişilerden okullarca belirli bir ücret alınmakta ve SQA verilen
her belge başına okullardan 100 sterlin tahsil etmektedir.
SQA, EUROPASS’ın bir üyesidir. Birleşik Krallık Sektör Becerileri
Konseyleri ve Yeterlilikler ve Müfredat Makamı ile işbirliği içinde
çalışır. Başta İskoç Parlamentosunun İşletmeler ve Yaşam Boyu Öğrenim
ve Eğitim Komisyonu olmak üzere, İskoç üniversiteleri, işçi, işveren
ve öğrenciler ile yakın işbirliği içinde faaliyetlerini yürütmektedir.
SQA, 4 grup yeterlilik vermektedir.
• Birinci grup, ilk ve orta öğretimde verilen genel ve bir ölçüde
mesleki dersleri içine alan ulusal yeterlilikler (NQs)dir.
• İkinci grupta, kolejlerde verilen ve 3. sınıftan üniversiteye geçiş
hakkı sağlayan yeterlilikler (yüksek ulusal seviye – HNs ) yer almaktadır.
Bunlar iş yaşamı tarafından da kabul edilmektedir.
• Üçüncü grupta ise İskoç mesleki yeterlilikleri (SVQs) yer almakta
olup, işyerinde elde edilen beceriler de değerlendirilir. Bunlar geliştirilirken
Birleşik Krallık’taki Sektör Becerileri Kurullarının önerdiği standartlar
dikkate alınmaktadır. Bu alanda İskoç sektör becerileri kurulları
ile çok sıkı işbirliği yapılmakta, bu kurulların belirlediği sektör
bilgi ve becerileri yeterliliklere esas teşkil etmektedir.
• Dördüncü grup ise, kısa sürede işgücü yetiştirmeye yönelik kısa
süreli kurslarla elde edilen yeterlilikleri (awards – PDA) içeren
gruptur. Örneğin, inşaat sektöründe spesifik bir eğitim ve belge verilmesi
gibi. Kısa süreli kurslardan sonra iş başı eğitimi sonucunda elde
edilen bilgi ve beceriler de eklenerek ulusal mesleki yeterlilik seviyelerine
çıkılabilmektedir. Bu iş değiştirmek isteyenler ve ilk defa iş yaşamına
giren gençler için elverişli bir yol olarak belirtilmiştir.
SQA yeterlilikleri (bir anlamda meslek standartı da denebilir); modüler
ve küçük birimlerden oluşuyor, kredili sisteme izin veriyor, yayınlanmış
çıktılara dayanıyor, işyeri/ öğrenci odaklı, kalite güvencesine önem
veriyor ve belgelendirilebiliyor.
Kolejler eğitim programı geliştirirken, ya SQA’in modül katalogunda
bulunan yeterlilik modüllerinden yararlanırlar ya da daha önce geliştirilmemiş
bir modül ise iş yaşamı ile birlikte yeni modül geliştirirler. Yeni
bir yeterlilik modülünün geliştirilmesi durumunda SQA’e durum bildirilir
ve ülke genelinde aynı alanda yapılan çalışmalar birleştirilerek SQA
kataloguna konacak modül kolejlerin işbirliğiyle yapılır. Böylece
ülke genelinde standardizasyon sağlanmış olmaktadır. Yeni bir modül
geliştirildiğinde aynı alandaki eski modül katalogdan çıkarılır. Modüllerin
hazırlanması aşamasından onaylanması aşamasına kadar iş yaşamı çalışmanın
sürekli içindedir ve etkindir. Modüllerin onaylanması işlemi eğitim
programları konusunda uzman 12 kişiden oluşan bir kurul tarafından
yapılmaktadır. Bu kurul üyeleri işçi, işveren ve eğitimciler ile SQA
yetkililerinden olmakla birlikte, işçi ve işveren temsilcilerini SQA
belirlemektedir. Bu da kurulda çalışacak kişilerin niteliklerinin
yeterli olması konusuna verilen önemin bir göstergesidir.
Kolejlerce yeni modül ve eğitim programı geliştirilmesi kolejler arasında
önemli bir ticari rekabet konusudur. Geliştirilen yeni modül ve program,
kolej için büyük gelir kaynağı olmaktadır.
SQA mesleki yeterlilikleri ve seviyeleri, eğitim standartlarını ve
eğitim programlarına dayanak olacak bilgi ve becerileri içeren modüller
geliştirmektedir. Her bir modül içinde değişik seviyeler olabileceği
gibi, bir modül sadece bir seviyeye de karşılık gelebilir. Geliştirilen
her modül onay safhasından sonra ulusal modül kataloğuna girmektedir.
SQA yeterlilikleri kazandıracak eğitimleri kendi vermemekte, bunu
yapacak kurum ve kuruluşları akredite etmektedir. SQA yeterliliklerini
kazandırmayı taahhüt eden eğitim kurumlarının SQA tarafından belirlenen
kalite ve standartlara sahip olması gerekmektedir. SQA’in temel müşterileri,
tüm ilk ve orta öğretim okulları, tüm kolejler, bazı üniversiteler,
bazı özel eğitim sağlayıcıları ve bazı işverenlerdir.
SQA geliştirdiği yeterlilikler ve verdiği belgelerle ilgili yeknesak
uygulamaların yapılmasını sağlamak amacıyla bir kalite güvence sistemi
oluşturmuştur. Değişik eğitim kurumlarında kazandırılan yeterlilikler
ve sertifika alımı için yapılan sınavların ülke genelinde standart
olması için çaba sarf edilmektedir. Okullarda yapılan sınavların birer
örneği alınıp SQA tarafından incelenmektedir. Ulusal seviyedeki sınavları
aynı gün, aynı saatte SQA düzenlemekte ve sınavlar okullarda olmaktadır.
Öğrenciler eğitim süresince izlenip değerlendirilmektedir.
SONUÇ
• İskoçya’daki mesleki eğitim sisteminin temel amacı “katma değer
yaratan toplum bireyleri oluşturmak”; nihai amacı ise “istihdam ve
rekabet gücü artışı”dır.
• Bu doğrultuda hizmet üretimi için;
Esnek (çalışırken ya da işsizken mesleğini geliştirmek, yeni
meslek edinmek, ek yeterlilik kazanmak üzere eğitim kurumlarından
yararlanmak isteyen tüm yurttaşlara imkan tanıyan, yatay ve dikey
geçişleri mümkün kılan )
Özerk (merkezin sadece ulusal öncelikleri ve stratejiyi saptadığı)
Yerelleşmiş (yerel işyeri ve işgücü piyasası ihtiyaçlarının
belirleyici olduğu)
Rekabetçi (kamu hizmetinin, “rekabet içinde gelişen kalite”
mantığı ile sağlandığı)
Kalite güvenceli (meslek ve eğitim standartları ile sınav ve
belgelendirmenin ihtiyaçlara uygunluğunun ulusal düzeyde garanti altına
alındığı)
Yenilikçi (ekonominin ve işgücü piyasasının dinamiklerine uyum
sağlayan)
Katılımcı (eğitimin aktörlerinin, özellikle işletmelerin etkin
rol oynadığı)
nitelikte bir mesleki eğitim sistemi oluşturulmuştur.
• Mesleki eğitim sistemi kendini sürekli güncel tutup yenilemekte,
bunun için işletmelerin beklenti ve taleplerini esas almaktadır.
Sistemin her noktasında (planlama; ulusal strateji, politika ve önceliklerin
tespiti; yeterliliklerin, eğitim modüllerinin ve eğitim programlarının
oluşturulması; okul yönetimi; eğitimin verilmesi; denetim vs.) işletmeler
karar süreçlerinde söz sahibi durumdadır.
• Eğitimciler ve okullar ekonominin gidişatını yakından takip etmekte;
parlayan ve sönen meslekler ve sektörlere; bugüne ve geleceğe kafa
yormaktadır. İşgücü piyasası, ulusal ve yerel düzeyde sürekli izlenmekte,
analiz edilmekte ve sonuç çıkarılmaktadır.
• Okullar (kolejler) özerktir, kamu hizmeti vermekte ama rekabet ortamında
nitelikli hizmet vermek; kâr etmek ve yatırım yapmak durumundadır.
• Okul Yönetim Kurulunun yarısı işverenlerden oluşmaktadır.
• Eğitim-istihdam bağlantısı kurulduğunun en önemli göstergelerinden
biri, ilgili Bakanlığın “İşletmeler ve Yaşam Boyu Eğitim Bakanlığı”
ismini taşımasıdır.
• Ulusal yeterlilikleri, işyerlerinin işgücü talepleri belirlemektedir.
• Mesleki eğitim sistemi tümüyle işletmelerin ihtiyaçları ekseninde
yapılandırılmıştır.
• İşveren kesiminin, sisteminin finansmanına zorunlu mali katkısı
yoktur.
• İşletmeler, özellikle niteliksiz kişilere eğitim verdiklerinde etkin
bir teşvik sisteminden yararlanmaktadır.
• İşverenler, yeni mali ve bürokratik yükler getirilmesini istememektedir.
Türkiye’de sistem, yeniden yapılandırılacaktır.
İskoçya Mesleki Eğitim Sistemi bu nitelikleri ile Ülkemiz için zengin
bir ilham kaynağı ve çok önemli bir modeldir. İskoç Modeli, işveren
kesiminin mesleki eğitim sistemimizde dile getirdiği görüşlerle örtüşen
yapıdadır. Mesleki Yeterlilik Sisteminin ve MYK’nın etkinlikle çalışması
için de yararlanılmalıdır.
Öte yandan, yerelleşme alanında yetkilerin belediyelerle paylaşımı
ve okullarda yönetim kurulu oluşturulması konularında aceleci davranmamak
gerekir. İl İstihdam Kurulları ve İl Mesleki Eğitim Kurulları birleştirilerek
bu alandaki işlevi artırılmalı; okullarda işverenlerin temsil edileceği
Danışma Kurulları görev yapmalıdır.
EKİM 2006
